Ý tưởng cho rằng rừng có thể là giải pháp tối ưu cho tình trạng nóng lên toàn cầu rất hấp dẫn nhưng thường bị đơn giản hóa quá mức. Trồng cây và phục hồi rừng dường như là con đường đơn giản và tự nhiên nhất để đạt được mức trung hòa carbon, trái ngược với sự phức tạp của quá trình khử carbon trong công nghiệp hoặc thay đổi thói quen tiêu dùng. Nhưng liệu nó có đơn giản như vẻ bề ngoài? Liệu rừng có thể bù đắp được sự nóng lên toàn cầu không??
Từ các quy định quốc tế đến các dự án địa phương, bao gồm cả rủi ro của việc tái trồng rừng không được quy hoạch tốt, chúng tôi sẽ khám phá tất cả các điểm chính định hình cuộc tranh luận về rừng và khí hậu.
Tại sao rừng lại quan trọng đến vậy trong bối cảnh biến đổi khí hậu?
Rừng đóng vai trò là bể chứa carbon và rất cần thiết để cân bằng chu trình CO₂ của Trái Đất. Nhờ quang hợp, chúng hấp thụ carbon dioxide từ khí quyển, chuyển hóa thành chất hữu cơ và giải phóng oxy, cho phép chúng lưu trữ một lượng lớn carbon trong sinh khối (thân, rễ, lá) và trong đất. Khả năng này khiến hệ sinh thái rừng, theo ước tính của IPCC, chịu trách nhiệm hấp thụ khoảng một phần ba lượng khí thải CO₂ do con người tạo ra mỗi năm.
Là thành viên của EU, Tây Ban Nha đã xây dựng các chính sách tích cực để thúc đẩy quản lý bền vững các khu rừng của mình và tối ưu hóa vai trò của chúng như là bể chứa carbon. Các chiến lược này bao gồm ngăn chặn nạn phá rừng, phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái và thúc đẩy các khu vực rừng mới (trồng lại rừng), phù hợp với mục tiêu quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính.
Chu trình cacbon diễn ra như thế nào trong rừng?
Chu trình cacbon trong hệ sinh thái trên cạn, đặc biệt là rừng, là một quá trình phức tạp trong đó thực vật hấp thụ CO₂ và chuyển hóa thành các cấu trúc quan trọng như rễ, cành, thân và lá. Khi được động vật ăn cỏ tiêu thụ, các phân tử hữu cơ tiếp tục hành trình dọc theo chuỗi thức ăn. Khi sinh vật sống thở và chết đi, một phần carbon này được giải phóng trở lại khí quyển hoặc tích tụ vào các kho dự trữ carbon trong đất.
Rừng loại bỏ carbon dioxide khỏi khí quyển và tích hợp carbon vào sinh khối của chúng, mặc dù sự lưu giữ này chỉ là tạm thời khi cây còn sống. Nếu gỗ bị đốt cháy hoặc phân hủy bởi vi khuẩn hoặc các sinh vật khác, carbon sẽ được giải phóng trở lại môi trường. Các con số toàn cầu đã nói lên tất cả: thảm thực vật sống lưu trữ từ 450 đến 650 gigaton carbon, và đất rừng có thể giữ lại từ 1.500 đến 2.400 gigaton.
Rừng đóng góp bao nhiêu vào việc hấp thụ khí thải?
Tác động của rừng đến lượng khí thải nhà kính là đáng kể nhưng không phải là toàn diện. Theo số liệu mới nhất, Khoảng 30% lượng khí thải CO₂ do con người tạo ra hàng năm được rừng hấp thụ. Tuy nhiên, việc sử dụng đất, bao gồm nông nghiệp và lâm nghiệp, vẫn được ước tính chiếm khoảng 10% lượng khí thải CO₂ toàn cầu và gần 25% tổng lượng khí nhà kính, chủ yếu là do nạn phá rừng và suy thoái rừng.
Ở Tây Ban Nha, ngành lâm nghiệp hiện là bể chứa carbon ròng lớn duy nhất và giúp bù đắp gần 11,4% lượng khí thải từ các ngành khác. Ví dụ, các nghiên cứu của INIA ước tính lượng carbon ròng cô lập hàng năm là 116 megaton CO₂ tương đương trên đất rừng của nước này, mặc dù chỉ có 18,5% diện tích bề mặt được quản lý rừng bền vững được chứng nhận.
Rủi ro và hạn chế của việc “bù đắp” bằng rừng
Quan niệm cho rằng rừng có thể bù đắp vô thời hạn mọi lượng khí thải của con người là một huyền thoại nguy hiểm, bỏ qua những rủi ro và giới hạn sinh thái. Mặc dù rừng là bể chứa tự nhiên nhưng sức chứa của chúng có giới hạn và phụ thuộc vào độ bền của lượng carbon được lưu trữ. Chỉ trồng cây không phải là giải pháp hoàn hảo và thực tế có thể dẫn đến nhiều vấn đề khác nếu thực hiện mà không có kế hoạch.
- Các mối nguy hiểm tự nhiên: Cháy rừng, hạn hán khắc nghiệt, sâu bệnh hoặc thiệt hại do côn trùng có thể giải phóng một lượng lớn carbon dự trữ, biến bồn chứa thành nguồn phát thải.
- Thời gian lưu trú có hạn: Lượng cacbon được lưu trữ trong cây sau đó bị đốt, chặt bỏ mà không sử dụng hoặc bị sâu bệnh tiêu diệt sẽ quay trở lại khí quyển, làm mất đi tác dụng có lợi.
- Thời gian cần thiết: Có thể mất hàng thập kỷ từ khi một khu rừng được tái tạo cho đến khi nó trở thành một bể chứa carbon ròng. Cây non hấp thụ ít carbon hơn, và việc chuẩn bị đất cũng có thể giải phóng CO₂ trong thời gian ngắn.
- Việc tái trồng rừng không được quy hoạch tốt: Việc trồng các loài cây không phải bản địa hoặc thay đổi hệ sinh thái như thảo nguyên hay đồng cỏ có thể gây mất đa dạng sinh học và mất cân bằng sinh thái nghiêm trọng, cũng như tạo ra "hiệu ứng boomerang" đối với cộng đồng địa phương.
Việc tái trồng rừng hàng loạt, không được kiểm soát và thích nghi với bối cảnh sinh thái, thậm chí có thể gây ra những tác động không mong muốn, cả về mặt môi trường và xã hội. Nhiều nhà khoa học cảnh báo rằng khả năng hấp thụ CO₂ của rừng toàn cầu không phải là vô hạn, và trong trường hợp tốt nhất, một chiến lược trồng rừng quy mô lớn trên toàn cầu cũng chỉ hấp thụ được 10% lượng CO₂ toàn cầu. Hơn nữa, nhiều dự án không được giám sát đúng cách và có thể thất bại do thiếu sự quan tâm hoặc bị phá hủy bởi hỏa hoạn.
Tầm quan trọng của quản lý rừng bền vững
Quản lý rừng bền vững là trụ cột cơ bản để đảm bảo rằng rừng tiếp tục hoạt động như bể chứa carbon và nơi trú ẩn cho đa dạng sinh học. Không chỉ là trồng cây mà còn là duy trì các khu rừng hiện có ở tình trạng tốt, thực hiện các kế hoạch quản lý cân bằng giữa việc sử dụng và bảo tồn, và phục hồi các khu vực bị suy thoái bằng các loài bản địa thích nghi với môi trường.
Các chính sách của châu Âu và quốc gia phản ánh nhu cầu này bằng cách thiết lập các mục tiêu ràng buộc và hệ thống giám sát chặt chẽ, chẳng hạn như Quy định 2018/841 của EU hoặc Sắc lệnh Hoàng gia Tây Ban Nha gần đây hơn về dấu chân carbon. Các quy định này yêu cầu các quốc gia phải tính toán, báo cáo và bù đắp lượng khí thải và lượng loại bỏ trong lĩnh vực lâm nghiệp, thiết lập hệ thống lưu trữ hồ sơ và bắt buộc các công ty phải xây dựng kế hoạch giảm và bù đắp khí thải.
Tái trồng rừng hay bảo vệ? Ưu tiên cho hành động ứng phó với biến đổi khí hậu
Bảo vệ những khu rừng hiện có hiệu quả và nhanh hơn nhiều so với việc trồng cây mới trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Rừng già vốn đã lưu trữ một lượng lớn carbon và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái vô giá, từ bảo tồn nước đến bảo tồn các loài. Trên thực tế, các nhà khoa học khẳng định rằng Ngăn chặn nạn phá rừng là hành động cấp bách và hiệu quả nhất để hạn chế tình trạng nóng lên toàn cầu.
Việc tái trồng rừng nên hướng đến các bối cảnh cụ thể, sử dụng các loài bản địa và tránh độc canh gây hại đến đa dạng sinh học. Các ví dụ quốc tế cho thấy thành công phụ thuộc vào sự tham gia và thích ứng của địa phương với môi trường. Các dự án như Bức tường Xanh Vĩ đại ở Sahel châu Phi hay các khu rừng nhỏ đô thị ở châu Âu chứng minh rằng việc phục hồi có thể mang lại giá trị xã hội, sinh thái và khí hậu nếu được quản lý tốt và phù hợp.
Lợi ích bổ sung của rừng ngoài carbon
Rừng đóng góp nhiều hơn là chỉ hấp thụ CO₂: chúng điều hòa khí hậu, bảo tồn nước, duy trì độ phì nhiêu của đất, là nơi cư trú của 80% đa dạng sinh học trên cạn và cung cấp các nguồn tài nguyên thiết yếu cho hàng triệu người. Trong chương trình nghị sự quốc tế, việc bảo vệ rừng không thể tách rời khỏi quyền của cộng đồng bản địa và nông thôn, an ninh lương thực và thích ứng với biến đổi khí hậu.
- Khôi phục hệ sinh thái bị suy thoái: góp phần tăng khả năng phục hồi trước hạn hán, lũ lụt và các hiện tượng cực đoan, đồng thời tăng cường an ninh lương thực và nước.
- Rừng đô thị: Mặc dù diện tích nhỏ, nhưng chúng giúp giảm nhiệt, cải thiện chất lượng không khí và cung cấp không gian cho mục đích giáo dục sức khỏe và sinh thái.
- Các dự án thành công trên toàn cầu và địa phương: Họ cho chúng ta thấy rằng chìa khóa nằm ở sự quản lý có sự tham gia và khả năng thích ứng tại địa phương, chứ không chỉ ở số lượng cây được trồng.
Rừng là một phần quan trọng của bài toán khí hậu, nhưng chúng không thể và không nên được coi là giải pháp duy nhất hoặc là cái cớ để tránh việc giảm phát thải. Khả năng hấp thụ và lưu trữ carbon, điều hòa khí hậu và duy trì đa dạng sinh học của nó là rất lớn, nhưng có hạn và phụ thuộc vào tính bền vững và quản lý tốt của nó. Thách thức toàn cầu đòi hỏi phải kết hợp bảo tồn và phục hồi rừng với việc giảm mạnh lượng khí thải nhà kính, chuyển đổi sang năng lượng sạch và thay đổi sâu sắc về mô hình tiêu dùng và sản xuất.
Hãy trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng, nhưng đừng rơi vào cái bẫy "trồng cây sẽ giải quyết được mọi thứ". Tương lai trên hết nằm ở việc tiêu thụ ít hơn, đưa ra những lựa chọn tốt hơn và tất cả chúng ta cùng cam kết bảo vệ thiên nhiên và công lý khí hậu.
